Zorbalığa Karşı Neden
Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı (PISA) 2022 (Milli Eğitim Bakanlığı, 2023) verilerine göre zorbalığa maruz kalma oranı OECD ülkelerinde %20 iken ülkemizde %27’dir. Bunun yanı sıra OECD ülkelerinde öğrencilerin %8’i kronik biçimde zorbalığa maruz kaldığını belirtirken ülkemizdeki öğrencilerin %11’i kronik zorbalık mağdurudur. Bu veriler, akran zorbalığının küresel bir sorun olduğunu açık bir biçimde ortaya koymaktadır (Pişkin, 2002).
Akran zorbalığı en temelde öğrencilerin baskı ve şiddetten uzak güvenli bir ortamda eğitim alma haklarını ihlal etmektedir (Olweus, 1994; Pişkin, 2002). Akran zorbalığının yaygınlığı ve öğrencilerin eğitim hayatlarına yönelik olumsuz etkileri göz önüne alınarak sorunun azaltılması ve ideal düzeyde ortadan kaldırılması noktalarında öğrencilerin, okul personelinin ve ebeveynlerin aktif çabası kritik öneme sahiptir (Olweus, 2006).
Bir Öğrenci Olarak Neler Yapabilirsiniz?
1. Zorbalıktaki rolünüzü fark edip davranışlarınızı düzenleyebilirsiniz.
Zorbalık genellikle fail ve mağdur dışında diğer öğrencilerin de bulunduğu ortamlarda gerçekleştiğinden sözel ve sözel olmayan davranışlarınız zorbalığı pekiştiriyor olabilir (Salmivalli, 2010; Topçu ve Dönmez, 2015). Zorbalıkta hangi rolü üstlendiğinizi fark etmeniz zorbalıkla mücadelede size kılavuzluk sağlayacaktır. Kurban rolünün dışında zorbalıkta beş temel katılımcı rolü bulunmaktadır (Salmivalli vd., 1996). Bunlar, zorbalığı başlatıp olaya aktif biçimde katılan “liderler”, lideri izleyerek zorbaca davranışa aktif biçimde katılan “yardımcılar”, doğrudan kurbana zarar veren davranışta bulunmasalar da dolaylı davranışlarla (gülme, alkışlama, lideri kışkırtma) zorbalığı şiddetlendiren “destekleyiciler”, mağduru destekleyip zorbalığın sonlanması için aktif bir mücadele veren “savunucular” ve zorbalık karşısında herhangi bir tepkide bulunmayan “izleyiciler” şeklindedir. Zorbalık olayını tamamen görmezden gelmek bile zorbalığı gerçekleştiren kişi tarafından davranışlarının onaylandığı şeklinde algılanabilmektedir. Bu nedenle, zorbalığı güçlendirebilecek davranışlardan (tepkisizlik, gülme, ıslık çalma, alkışlama) uzaklaşarak okul ortamının daha güvenli hale gelmesine yardımcı olabilirsiniz (Salmivalli, 2014). Yani bir seyirci olarak zorbalık zincirinin bir parçası olduğunuz doğru olsa da bu zincirin kırılmasında da önemli bir role sahipsiniz.
2. Sınıf normlarını yeniden yapılandırabilirsiniz.
Zorbalık davranışında bulunan kişiler bu davranışları çoğunlukla sosyal statü kazanmak ve bunu sürdürmek için gerçekleştirmektedir (Olweus, 1994; Salmivalli, 2010). Zorbalığa katılan kişilerin sınıf tarafından popüler olarak nitelendirilmesi sonucunda zorbalık şiddetlenebildiği gibi popülarite kazanmak isteyen kişiler de sürece dahil olabilmektedir (Salmivalli, 2010). Böyle bir durum karşısında olumsuz davranışlar sınıf normu haline gelecektir. Bu noktada, olumlu davranışların (nezaket, saygı, empati vb.) sınıf tarafından takdir edilmesi, sürdürülmesi ve bu davranışları sergileyenlerin popülarite ile ilişkilendirilmesi aracılığıyla bu olumsuz döngü kırılabilir. Ancak, normların yeniden yapılandırılması sürecinin uzun zaman aldığı ve grubun aktif çabası ile gerçekleştiği göz önünde bulundurulmalıdır. Tam da bu noktada, kurbanı desteklemek gibi olumlu davranışlarda bulunarak arkadaşlarınıza öncülük edebilirsiniz.
3. Kurban ile arkadaş olabilirsiniz.
Karşı karşıya kaldıkları travmatik durum kurbanların gündelik yaşamı üzerinde ciddi etkiler yaratmaktadır. Çoğu kurban depresyon ve kaygı gibi psikolojik semptomların (Şirvanı-Özen, 2010) yanında baş ve mide ağrısı gibi fizyolojik semptomlar gösterebilmekte (Altun vd., 2022), benliklerine dair olumsuz bir bakış açısı geliştirebilmekte (Gümüş ve Talu, 2022), akademik başarılarında düşüş deneyimleyebilmekte (Yelboğa ve Koçak, 2019) ve okula yönelik ilgi kaybı yaşayabilmektedir (Tural-Hesapçıoğlu ve Yeşilova, 2015). Genellikle utangaç eğilimler gösteren ve düşük düzeyde arkadaşa sahip olan (Olweus, 2006; Sampson, 2009) mağdurlar, tüm bu olumsuz durumlarla baş etmekte güçlük çekmektedir. Dolayısıyla, suçlayıcı bir yaklaşımın aksine empatik bir şekilde mağdur ile iletişime geçmeniz ve onun yanında olduğunuzu hissettirmeniz hem zorbalık davranışının hem de zorbalığın mağdur üzerindeki olumsuz etkilerinin azaltılmasına katkıda bulunabilir (Salmivalli, 2010; Sampson, 2009). Unutmayın ki kurbanın yanında olan ve onu destekleyen tek bir kişi bile büyük bir değişimi başlatabilir (Salmivalli, 2014).
4. Zorbalık riskinin yüksek olduğu durumları basit stratejiler ile engelleyebilirsiniz.
Seyirci kaldığınız zorbalık sizi rahatsız etse de zorba davranışını sergileyen kişiyi doğrudan engellemeye kalkışmanız durumunda yeni hedef haline gelmekten veya arkadaşlarınız tarafından dışlanmaktan korkuyor olabilirsiniz (Sampson, 2009). Öncelikle, zorbalığa seyirci kalan pek çok kişinin bu endişelere sahip olduğunu dolayısıyla bunun oldukça normal olduğunu unutmayın. Ancak zorbalık döngüsünü kırmak, zorbalığı gerçekleştiren kişiye bunu onaylamadığınızı açık bir şekilde ifade etmek ya da olayı bildirmek gibi doğrudan yöntemlerin yanı sıra kendinizi daha güvende hissetmenizi sağlayabilecek dolaylı yöntemlerle de gerçekleştirilebilir (Salmivalli, 2014). Zorbalık ihtimalinin yüksek olduğu durumlarda mizah kullanarak ya da konuyu değiştirerek zorbanın dikkatini dağıtmak ve riskin yüksek olduğu alanlarda mağdur ile birlikte yürümek söz konusu dolaylı yöntemlere örnek gösterilebilir (U.S. Department of Health and Human Services, 2021).
5. Zorbalık olayını güvendiğiniz bir okul personeline ya da yetişkine anlatabilirsiniz.
Zorbalığın devam etmesindeki en önemli sebeplerden biri hiç kuşkusuz olayın yetkililerce bilinmemesidir. Diğer seyircilerin zorbalığı durdurmak adına aktif bir tepkide bulunmaması zorbalık durumundan rahatsız olmadıkları anlamına gelmemektedir (Salmivalli, 2014). Zorbalık, tüm öğrencilerin sosyal, psikolojik ve akademik gelişimlerini olumsuz yönde etkileyen ciddi bir sorundur (Pişkin, 2002). Seyirci kaldığınız bu olumsuz durumu güvendiğiniz bir öğretmene ya da yetişkine anlatarak tüm arkadaşlarınızın iyilik halini destekleyebilirsiniz.